ระบบบริการปฐมภูมิที่มุ่งเน้นคุณค่าและยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง ตามพระราชบัญญัติระบบสุขภาพปฐมภูมิ พ.ศ. 2562 (Health at Home) สู่การปฏิบัติ ๙ กลุ่มโรค

สรุปรายละเอียดการบรรยาย หัวข้อ: ระบบบริการปฐมภูมิที่มุ่งเน้นคุณค่าและยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง ตามพระราชบัญญัติระบบสุขภาพปฐมภูมิ พ.ศ. 2562 (Health at Home) สู่การปฏิบัติ ๙ กลุ่มโรค โดย แพทย์หญิงยุวพร จิระวงศ์ประภา รองผู้อำนวยการกองสนับสนุนระบบสุขภาพปฐมภูมิ

1. แนวคิดหลักของระบบบริการปฐมภูมิ (Primary Care System) 
    - มุ่งเน้น คุณค่า (Value-based care) และการดูแลที่ ยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง (Person-centered care)
สอดคล้องกับ พรบ.ระบบสุขภาพปฐมภูมิ พ.ศ. 2562 ที่เน้นการให้

    - บริการสุขภาพในระดับชุมชนอย่างครบวงจร

    - ระบบบริการปฐมภูมิเป็นประตูแรกของระบบสุขภาพที่เข้าถึงง่ายและตอบสนองความต้องการของประชาชนได้อย่างเหมาะสม

2. การดำเนินงานตาม ๙ กลุ่มโรคหลัก
    1) คนพิการ (Disability)
        - การประเมินและจัดการความต้องการเฉพาะด้าน
        - ส่งเสริมการฟื้นฟูสมรรถภาพและการช่วยเหลือตนเอง
        - สนับสนุนการเข้าถึงบริการสุขภาพและสิ่งอำนวยความสะดวกในชุมชน
    2) ผู้สูงอายุ (Aging)
        - การดูแลสุขภาพแบบองค์รวม
        - การป้องกันภาวะแทรกซ้อนและโรคเรื้อรัง
        - ส่งเสริมกิจกรรมทางกายและสุขภาพจิต
    3) โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs)
        - การเฝ้าระวังและคัดกรองโรค เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง
        - การจัดการรักษาและติดตามผลอย่างต่อเนื่อง
        - การส่งเสริมพฤติกรรมสุขภาพที่เหมาะสม
    4) สุขภาพจิตและยาเสพติด (Mental Health)
        - การประเมินภาวะสุขภาพจิตในชุมชน
        - การให้คำปรึกษาและการดูแลเบื้องต้น
        - การบูรณาการดูแลร่วมกับครอบครัวและชุมชน

    5) ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง (Long Term Care)
         - การดูแลระยะยาวที่บ้านและในชุมชน
         - การสนับสนุนผู้ดูแลหลักและระบบเครือข่ายชุมชน
         - การจัดบริการช่วยเหลือด้านกิจวัตรประจำวัน

    6) ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ป่วยระยะกลางในระดับปฐมภูมิ (Intermediate Care, IMC)
        - การฟื้นฟูสมรรถภาพหลังเจ็บป่วยหรือผ่าตัดในชุมชน
        - การประสานงานกับโรงพยาบาลและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง
        - การใช้ทรัพยากรในชุมชนอย่างมีประสิทธิภาพ
    7) การดูแลแบบประคับประคอง (Palliative Care) 
        - การดูแลผู้ป่วยระยะท้ายและผู้ป่วยเรื้อรังที่มีอาการทรุดหนัก
        - การบรรเทาอาการเจ็บปวดและดูแลจิตใจ
        - การสนับสนุนครอบครัวและผู้ดูแล
    8) การส่งเสริมสุขภาพ (Health Promotion)
        - การส่งเสริมวิถีชีวิตสุขภาพดี เช่น การออกกำลังกาย โภชนาการที่เหมาะสม
        - การสร้างความตระหนักรู้และการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพ
        - การจัดกิจกรรมในชุมชนเพื่อสุขภาพที่ดีอย่างยั่งยืน
    9) การควบคุมโรคติดต่อ (Communicable Disease Control, CD)
        - การเฝ้าระวังและป้องกันโรคติดต่อในชุมชน
        - การให้วัคซีนและมาตรการควบคุมโรค
        - การตอบสนองต่อการระบาดอย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพ

3. แนวทางการปฏิบัติและการขับเคลื่อน
    - การพัฒนาศักยภาพบุคลากรในระดับปฐมภูมิให้มีความรู้และทักษะครบถ้วน
    - การใช้ข้อมูลสุขภาพและเทคโนโลยีสารสนเทศเพื่อสนับสนุนการวางแผนและติดตามผล
    - การสร้างเครือข่ายความร่วมมือระหว่างหน่วยงานสุขภาพ ชุมชน และครอบครัว
    - การมุ่งเน้นการดูแลแบบองค์รวมและต่อเนื่อง (Continuity of Care)
    - การประเมินผลและปรับปรุงระบบบริการอย่างสม่ำเสมอเพื่อเพิ่มคุณภาพและความพึงพอใจของประชาชน

4. ผลลัพธ์ที่คาดหวัง
    - ประชาชนได้รับบริการสุขภาพที่มีคุณภาพและเหมาะสมกับความต้องการ
    - ลดภาระโรคและภาวะแทรกซ้อนในชุมชน

    - ยกระดับคุณภาพชีวิตของกลุ่มเป้าหมายทั้ง ๙ กลุ่มโรค
    - ระบบสุขภาพปฐมภูมิที่เข้มแข็งและยั่งยืน

การนำกลุ่มโรคทั้ง 9 กลุ่มมาใช้ในแนวปฏิบัติ เพื่อเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน มีรายละเอียดสำคัญดังนี้

กลุ่มโรค/ประเด็น	แนวทางการปฏิบัติเพื่อเสริมความเข้มแข็งของชุมชน
คนพิการ (Disability)	ส่งเสริมการฟื้นฟูสมรรถภาพและช่วยเหลือการดำเนินชีวิตประจำวันในชุมชน สร้างความเข้าใจและลดการตีตรา (destigmatization) เพื่อให้คนพิการได้รับโอกาสและการสนับสนุนจากชุมชนอย่างเต็มที่
ผู้สูงอายุ (Aging)	ดูแลสุขภาพแบบองค์รวม ป้องกันภาวะแทรกซ้อน ส่งเสริมกิจกรรมทางกายและสุขภาพจิต พร้อมสนับสนุนระบบดูแลระยะยาวในชุมชน (Long Term Care) เพื่อให้ผู้สูงอายุมีคุณภาพชีวิตที่ดีและพึ่งพาตนเองได้
โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs)	ใช้ระบบเฝ้าระวังและคัดกรองในชุมชน เช่น อสม. ใช้เครื่องมือจราจรเจ็ดสีในการแบ่งระดับความรุนแรงของโรค เพื่อวางแผนดูแลและส่งต่ออย่างเหมาะสม ส่งเสริมการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพในชุมชน
สุขภาพจิตและยาเสพติด (Mental Health)	สร้างศักยภาพชุมชนในการดูแลสุขภาพจิตแบบองค์รวม โดยเน้นการมีส่วนร่วมของบุคคล ครอบครัว และชุมชน ลดการตีตรา สร้างความเข้าใจและให้กำลังใจผู้ป่วยและครอบครัว
ผู้สูงอายุที่มีภาวะพึ่งพิง (Long Term Care)	จัดบริการดูแลระยะยาวในชุมชนโดยสนับสนุนผู้ดูแลหลักและระบบเครือข่ายชุมชน เช่น อาสาสมัครและครอบครัว เพื่อช่วยเหลือกิจวัตรประจำวันและลดภาระ
ฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ป่วยระยะกลางในระดับปฐมภูมิ (IMC)	ประสานงานกับโรงพยาบาลและชุมชนในการฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ป่วยหลังเจ็บป่วยหรือผ่าตัด ใช้ทรัพยากรชุมชนอย่างมีประสิทธิภาพ
การดูแลแบบประคับประคอง (Palliative Care)	ให้การดูแลผู้ป่วยระยะท้ายในชุมชน บรรเทาอาการเจ็บปวด ดูแลจิตใจและสนับสนุนครอบครัว เพื่อให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีในช่วงท้าย
การส่งเสริมสุขภาพ (Health Promotion)	จัดกิจกรรมส่งเสริมวิถีชีวิตสุขภาพดีในชุมชน เช่น การออกกำลังกาย โภชนาการ และการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพ สร้างความตระหนักรู้และความร่วมมือของชุมชน
การควบคุมโรคติดต่อ (CD)	สร้างระบบเฝ้าระวังและป้องกันโรคติดต่อในชุมชน เช่น การให้วัคซีน การให้ความรู้ และการบริหารจัดการสาธารณภัยในชุมชนตามหลัก 2P2R (Prevention, Preparedness, Response, Recovery) เพื่อป้องกันการระบาดและลดผลกระทบ

วิธีการเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชนผ่าน 9 กลุ่มโรค

• ใช้ กระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน ตั้งแต่การวางแผน การดำเนินงาน และการประเมินผล เพื่อสร้างความสามัคคีและความรับผิดชอบร่วมกัน

• พัฒนาและเสริมศักยภาพของ ผู้นำชุมชน อาสาสมัคร และครอบครัว ให้เป็นแกนนำในการดูแลสุขภาพและฟื้นฟูชุมชน

• สร้างความเข้าใจและลดการตีตรา (destigmatization) เพื่อให้ทุกคนในชุมชนได้รับการยอมรับและสนับสนุนอย่างเต็มที่

• จัดกิจกรรมส่งเสริมสุขภาพและสร้างพลังใจ เช่น กิจกรรมจิตอาสา big cleaning day การเยี่ยมครอบครัวผู้ป่วย เพื่อเพิ่มความเชื่อมโยงและความเข้มแข็งทางใจในชุมชน

• ใช้ข้อมูลและเครื่องมือที่เหมาะสม เช่น เครื่องมือจราจรเจ็ดสีสำหรับโรค NCDs เพื่อวางแผนและติดตามผลการดูแลในชุมชนอย่างเป็นระบบ

สรุป
    การนำ 9 กลุ่มโรคมาบูรณาการในระบบบริการปฐมภูมิและชุมชน ช่วยให้การดูแลสุขภาพเป็นไปอย่างครบวงจรและเหมาะสมกับบริบทของชุมชน สร้างความเข้มแข็งทางกายและใจของคนในชุมชน เพิ่มความร่วมมือและการมีส่วนร่วม ลดภาระโรคและส่งเสริมคุณภาพชีวิตของประชาชนอย่างยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง :

1. Thaihealth :: Digital Object Library [Internet]. Thaihealth.or.th. 2016 [cited 2025 Jul 13]. Available from: https://dol.thaihealth.or.th/File/media/d86c59cb-d13b-4330-abe1-0f4c291015e4.pdf

2.กรมควบคุมโรค [Internet]. Moph.go.th. 2025 [cited 2025 Jul 13]. Available from: https://ddc.moph.go.th/uploads/files/3382220230502042427.pdf‌
3.ศูนย์สุขภาพจิตที่ 3 [Internet]. Dmh.go.th. 2025 [cited 2025 Jul 13]. Available from: ‌https://mhc3.dmh.go.th/file/info/คู่มือการเสริมสร้างวัคซีนใจในชุมชนสำหรับผู้นำกระบวนการในชุมชน.pdf